مقایسهی تطبیقی شاخصهای تحقیق و توسعه در کشورهای: ایران، کره جنوبی، مای و ترکیه (در 25 سال اخیر)
دکتر محمد رضا ذبیحی - محمد ابراهیم زواری
چکیده
در اين تحقيق، شاخصهای توسعه (مرتبط با پژوهش) از نظر بانک جهانی در ايران، با کشورهای ترکیه، کره، و مای که از لحاظ فرهنگی تشابهاتی با هم دارند، و روند مدنیزاسیون و توسعهی صنعتی در آنها تقریباً همزمان و از دههی 1960 شروع شده، مورد مقایسه قرارگرفت. پس از بررسی دادهها که عمدتاً از سایتهای بانک جهانی و WebOfKnowledge استخراج شد، مشاهد شد که وضعیت کره در بیشتر موارد نسبت چهار کشور دیگر برتری قابل ملاحظهای دارد. وضعیت ایران در بعضی از شاخصها از جمله تعداد مقالات نمایه شده در ISI» رو به بهبود بوده، و در بعضی دیگر با افت و خیز همراه است. نکته مهم دیگر توسعه بخش خدمات در کشورهای دیگر است که در ایران به این مهم کم توجهی شده است.
در نهایت، افزایش سهم تحقیقات از تولید ناخالص داخلی و در مراحل بعد افزایش تعداد محقق و واحدهای تحقیق و توسعه، به عنوان راهکاری برای بهبود وضعیت شاخصهای مورد بررسی، پیشنهاد شد.
کلید واژه :پژوهش، شاخصهای تحقیق و توسعه، مقایسه تطبیقی، ایران، کره، مای، ترکیه
1. مقدمه
از آنجا که اصطلاحات توسعهیافته، درحال توسعه و توسعهنیافته را میتوان دو انتها و میانهی یک پیوستار تلقی کرد که فقط کشورهای معدودی جایگاه خود را در سمت توسعهیافتگی میدانند و سایر کشورها به زعم خود سعی میکنند خود را از میانههای این پیوستار به سمت توسعهیافتگی برسانند. اما از آنجا که برای توسعهیافتگی انتهایی نمیتوان متصور بود، کشورهای درحال توسعه سعی میکنند کشورهای توسعه یافتهتر را الگوی خود قرار داده و خود را به آنها نزدیک کنند. اما اندازهگیری اینکه چقدر به اهداف خود دست یافتهاند نیازمند ابزارهایی است که محققان و سازمانهای تحقیقاتی متعددی مانند بانک جهانی سعی در ارائهی شاخصهایی برای این منظور کرده و اطلاعات کشورهای مختلف را همه ساله در سایتها و انتشارات خود منتشر میکنند.
در اين تحقيق شاخصهای توسعه (مرتبط با پژوهش) از نظر بانک جهانی در ايران را با کشورهای ترکیه، کره جنوبی، و مای که از نظر مسایل فرهنگی و شروع برنامههای مدرنیزاسیون و توسعهی صنعتی، تشابهاتی با هم دارند، مورد مقایسه قرار میگیرند.
تاسال 1340 کل تعداد مراکز تحقیقاتی موجود در کشور از تعداد انگشتان یک دست فراتر نمیرفت که از جملهی آنها میتوان به موسسهی تحقیقاتی پاستور اشاره کرد که در سال 1299 تأسیس شده بود. اما در دههی 40 مراکز تحقیقاتی متعددی تأسیس شدند که با افزایش درآمدهای دولت در سالهای 53 و 54 بودجه و امکانات قابل توجهی به تحقیقات اختصاص یافت که تا سال 1357 ادامه داشت (وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، 1368، 3 تا ). میتوان گفت که تا قبل از انقلاب، تحقیقات، جایگاه روشنی در کشور نداشته و یا بسیار کمرنگ بوده است.
در سال 1368 پس از پایان جنگ تحمیلی، برنامه تحقیقات در ایران تدوین شد (فهیم یحیایی، 1372، 157)، در سال 1375 فصل تحقیقات در قانون بودجه کل کشور در ذیل امور اجتماعی با ده برنامه ایجاد گردید (شورای پژوهشهای علمی کشور، 1377، 2 و 105) و در حال حاضر بودجهی تحقیقات در قالب چندین برنامه به فعالیتهای پژوهشی اختصاص مییابد.2. پیشینه توسعه در کشورهای مورد بررسی
ترکیه و ایران در اواخر دهه 1970 از بزرگترین کشورهای خاور میانه بودهاند، تجربهی تاریخی این دو کشور تا دهه 1950 بسیار شبیه به هم و یکسان بوده است. هیچ یک از آنها در قرن نوزدهم استعمار نشده و به عنوان بازماندگان دو امپراطوری بزرگ منطقه، هر دوی آنها تاریخی بسیار طولانی از ملیت و هویت ملی داشتهاند. ساختار اقتصادی بدون نفت ایران و ترکیه تا سال 1970 مشابه یکدیگر بوده است، از 1960 تا 1970 سهم کشاورزی در هر دو کشور از حدود بیش از یک سوم مجموع تولید ناخالص داخلی به کمی بیش از یک چهارم آن کاهش یافت، در حالی که سهم صنعت و خدمات افزایش یافت (شامبیاتی، 1387، 6).
اقتصاد مای در دهه 1960 متکی به صادرات لاستیک و قلع بوده است. اما با اتخاذ خط مشیهای مناسب ی و اجرای برنامههای توسعه اقتصادی این کشور توانسته است در میان کشورهای درحال توسعه به موقعیت مناسبی دست یابد، به طوری که اغلب از اقتصاد این کشور به نام کشوری دارای اقتصاد تازه صنعتی شده یاد میکنند و در کارنامهی توسعهی اقتصادی این کشور، این دیدگاه وجود دارد که تا سال 2020 به یک کشور توسعه یافته تبدیل شده باشد ( و حسینیپارسا، 1388، 53).
با وجود شباهتهایی که ایران دورهی پهلوی و کره جنوبی با هم داشتند، پیامدهای برنامه ریزی اقتصادی در دو کشور یکسان نبود. هر دو کشور از دههی 1960 میلادی روند مدرنیزاسیون و توسعهی صنعتی را شروع کردند؛ هر دو، رژیم اقتدارگرا داشتند؛ در جبهههای ائتلاف علیه کمونیسم عضو بودند و مورد حمایت آمریکا قرار داشتند. با این همه کره جنوبی با موفقیت در برنامهریزی اقتصادی، در ردیف کشورهای صنعتی جای گرفت، ولی تهای غلط پهلوی دوم باعث شد ایران همچنان کشوری وابسته به درآمدهای نفتی باشد (امجد، 1383).
اقتصاد این چهار کشور در دهههای 1960 و 1970 تقریباً متکی به تولید محصولات کشاورزی و معدنی و صادرات آن بوده است. اما چگونگی برنامهریزی و استفاده از طرحهای توسعه در حال حاضر میان این کشورهای فاصلهی زیادی را به وجود آورده است که بررسی آنها بسیار مفید و لازم به نظر میرسد.3. شاخصهای مهم تحقیق و توسعه
بانک جهانی (WB[2]) شاخصهای مربوط به توسعه را در سه گروه (1) تهای اقتصادی، (2) علم و فناوری، و (3) آموزش، تقسیم بندی کرده است (WB, 2010).
از میان شاخصهای توسعه که بانک جهانی آمار آن را ارائه میدهد، شاخصهایی که به طور مستقیم به تحقیق و توسعه» مرتبط میشوند، انتخاب و در بین کشورهای منتخب، مورد بررسی قرار میگیرند. این شاخصها عبارتند از: (1) تولید ناخالص داخلی، (2) تولید ناخالص داخلی سرانه، (3) رشد سالانه تولید ناخالص داخلی، (4) ارزش افزوده بخشهای صنعت، (5) کشاورزی، (6) و خدمات، (7) تعداد مقالات علمی و فنی، (8) سهم تحقیق و توسعه از تولید ناخالص داخلی، (9) تعداد محقق در میلیون نفر جمعیت، (10)درآمد حاصل از صادرات محصولات تکنولوژی پیشرفته، و (11) هزینههای عمومی آموزش.3-1. تولید ناخالص داخلی
توليد ناخالص داخلي يا GDP[3] يکي از مقياسهاي اندازهی اقتصاد است. توليد ناخالص داخلي ارزش کل کالاها و خدمات نهايي توليد شده در کشور در يک بازهی زماني معين است که با واحد پول جاري آن کشور اندازهگيري ميشود. در اين تعريف منظور از کالاها و خدمات نهايي، کالا و خدماتي است که در انتهاي زنجيرهی توليد قرار گرفتهاند و خود آنها براي توليد و خدمات ديگر خريداري نميشوند (نیلی، 1387).
بانک جهانی، تولید ناخالص داخلی را در قسمت شاخصهای مرتبط با تهای اقتصادی مورد بررسی قرار میدهد.
همانگونه که در جدول و نمودار شماره 1 ملاحظه میشود در سالهای دور (1984)، ایران از لحاظ تولید ناخالص داخلی رقم بسیار بالاتری نسبت به سه کشور دیگر را به خود اختصاص میدهد، تا این که در سال 1987 کشور کره با 01/140 میلیارد دلار تولید ناخالص داخلی از ایران با 85/127 میلیارد دلار پیشی میگیرد، در سال 1990 این وضعیت تکرار شده و این بار ترکیه با 60/150 میلیارد دلار از ایران با 04/116 میلیارد دلار تولید ناخالص داخلی پیش میافتد.
حتی در سال 1993 کشور بسیار کوچک مای حدود 6 میلیارد دلار بیشتر از ایران تولید ناخالص داخلی داشته است و این روند تا سال 1995 ادامه داشته که در آن سال ایران مجدداً از نظر تولید ناخالص داخلی بالاتر از مای قرار میگیرد.
جدول 1. تولید ناخالص داخلی کشورهای منتخب به قیمت جاری (میلیارد دلار) *
سال**
1984
2003
2004
2005
2006
2007
2008
ايران
07/153
41/135
23/163
02/192
88/222
06/286
13/345
کره جنوبی
21/93
76/643
98/721
86/844
77/951
24/1049
12/929
مای
57/34
20/110
75/124
95/137
41/156
72/6
77/221
ترکیه
10/61
59/304
04/393
99/483
93/529
85/647
85/734
* منبع : جداول سریهای زمانی سایت بانک جهانی (2010) (WB, 2010).
** در جدول اطلاعات 7 سال ارائه شده اما در در طرح نمودار از اطلاعات 25 سال استفاده شده است.
*** آمار سالهای 1991، 1992 و 2008 برای ایران از محاسبه میانگین رشد چهار سال قبل از آن به دست آمدهاند.
2. تولید ناخالص داخلی سرانه [4]
تولید ناخالص داخلی سرانه، از تقسیم تولید ناخالص داخلی بر جمعیت وسط سال به دست میآید (WB, 2010)، همانگونه که از اطلاعات جدول و نمودار شکل شماره 2 بر میآید در سالهای قبل از 1986 وضعیت تولید ناخالص داخلی سرانه در ایران رو به رشد بوده و از بقیه کشورهای مورد بررسی بسیار بهتر است ولی از سال 1987 به یکباره رو به سقوط گذاشته به طوری که در همان سال کشور کره با روند رو به رشد خود از ایران پیش میافتد و در سال 1989 مای و در سال 1990 که روند رشد بسیار کندی هم دارند به تدریج از ایران پیشی میگیرند. اختلاف تولید ناخالص داخلی سرانه در سال 1984 و 2008 در ایران حدود 1410 دلار بوده در حالی که این رقم برای مای حدود 5943 دلار، ترکیه حدود 8727 دلار، و برای کره رقم باور نکردنی 16808 دلار (یعنی حدود 12 برابر ایران) است، که شکل شماره 2 فاصلهی بین این کشورها با ایران را به خوبی نمایش میدهد.
جدول 2. تولید ناخالص داخلی سرانه در کشورهای منتخب به قیمت جاری (دلار) *
سال**
1984
2003
2004
2005
2006
2007
2008
ايران
35/3380
70/2019
96/2397
32/2779
56/3179
79/4027
15/4790
کره جنوبی
86/2306
23/13451
94/15027
85/17550
68/19706
38/21653
96/19114
مای
65/2266
99/4458
53/4955
80/5381
85/5993
29/7031
45/8209
ترکیه
13/1215
43/4393
83/5594
60/6800
19/7351
15/8874
96/9941
* منبع : جداول سریهای زمانی سایت بانک جهانی (2010) (WB, 2010).
** در جدول اطلاعات 7 سال ارائه شده اما در در طرح نمودار از اطلاعات 25 سال استفاده شده است.
*** آمار سالهای 1991، 1992 و 2008 برای ایران از محاسبه میانگین رشد چهار سال قبل از آن به دست آمدهاند.
3-3. روند رشد سالانهی تولید ناخالص داخلی
درصد نرخ رشد سالانهی تولید ناخالص داخلی سرانه به قیمت بازار براساس ارز ثابت محلی محاسبه میشود (WB, 2010). در جداول و شکلهای 1 و 2 مشاهده شد که در سال 1984 وضعیت ایران در تولید ناخالص داخلی و سرانهی آن بهتر از سه کشور دیگر بود، اما به تدریج کشورهای کره و ترکیه در تولید ناخالص داخلی و هر سه کشور در سرانهی آن از ایران پیش افتادند، اطلاعات جدول 3 و نمودار شکل 3 میتواند دلایل این امر را توصیف کند. در سالهای 1984 تا 1988 که درصد رشد تولید ناخالص داخلی در ایران منفی است و در سال 1986 به کمتر از 9- درصد میرسد، در همین سالها کره و ترکیه رشد سالانهی حدود 10 درصد و بالاتر از آن داشتهاند و در بقیهی سالها به جز سالهای 1990 و 1991، رشد سالانه تولید ناخالص داخلی خود را بالاتر از ایران و در مورد کره همواره بالای صفر نگه داشتهاند، اما آنچه جای امیدواری است این است که در سال 2007 به بعد این رشد برای ایران بیشتر از سه کشور دیگر است.
جدول 3. رشد سالانه تولید ناخالص داخلی در کشورهای منتخب (درصد) *
سال**
1984
2003
2004
2005
2006
2007
2008
ايران
57/1-
11/7
08/5
62/4
89/5
82/7
86/5
کره جنوبی
10/8
80/2
62/4
96/3
/5
11/5
22/2
مای
76/7
79/5
78/6
33/5
77/5
35/6
64/4
ترکیه
71/6
27/5
36/9
40/8
89/6
67/4
90/0
* منبع : جداول سریهای زمانی سایت بانک جهانی (2010) (WB, 2010).
** در جدول اطلاعات 7 سال ارائه شده اما در در طرح نمودار از اطلاعات 25 سال استفاده شده است.
*** آمار سال 2008 برای ایران از محاسبه میانگین رشد چهار سال قبل از آن به دست آمدهاست.
3-4. ارزش افزوده بخشهای مختلف اقتصادی به عنوان درصدی از تولید ناخالص داخلی
از بررسی جداول 4 تا 6 و نمودارهای مربوطه میتوان نتیجه گرفت که ایران عزم خود را برای صنعتی شدن جزم کرده است، همچنین مای نیز توجه ویژهای به صنعتی شدن از خود نشان داده است، در حالی که کشورهای ترکیه و کره توجه بسیار زیادی را به بخش خدمات از خود نشان دادهاند.3-4-1. ارزش افزوده بخش کشاورزی[5]
کشاورزی به بخشهای 1 تا 5 استاندارد بینالمللی طبقهبندی صنعتی (ISIC)[6] مربوط میشود و شامل جنگلداری، شکار، و ماهیگیری و همچنین کشت و تولید محصولات دامی میباشد (WB, 2010). در جدول و نمودار شکل 4 مشاهده میشود که در ابتدای دوره مورد بررسی (1984) درصد ارزش افزوده بخش کشاورزی به تولید ناخالص داخلی در مورد ایران بیشتر از کشور کره و کمتر از کشورهای ترکیه و مای بوده است، اما در انتهای این دوره (سال 2008) ایران بالاتر از هر سه کشور قرار گرفته است.
جدول 4. درصد ارزش افزوده بخش کشاورزی به تولید ناخالص داخلی *
سال**
1984
2003
2004
2005
2006
2007
2008
ايران
81/
97/11
23/11
19/10
36/10
22/10
50/10
کره جنوبی
36/13
71/3
73/3
332/3
161/3
882/2
55/2
مای
98/19
931/0
93/0
394/8
804/8
24/10
09/7
ترکیه
69/21
39/11
92/10
8/10
524/9
676/8
65/8
* منبع : جداول سریهای زمانی سایت بانک جهانی (2010) (WB, 2010).
** در جدول اطلاعات 7 سال ارائه شده اما در در طرح نمودار از اطلاعات 25 سال استفاده شده است.
*** آمار سال 2008 برای ایران و مای از محاسبه میانگین رشد چهار سال قبل از آن به دست آمدهاست.
3-4-2. ارزش افزوده بخش صنعت[7]
صنعت به بخشهای 10 تا 45 استاندارد بینالمللی طبقهبندی صنعتی (ISIC) مربوط میشود و شامل ساخت (بخشهای 15-37 ISIC) میباشد. این موضوع شامل ارزش افزوده در بخشهای معادن، ساخت و ساز، برق، آب و گاز میشود (WB, 2010). براساس اطلاعات جدول و نمودار شکل 5 مشاهده میشود که از حدود سال 2001 به بعد، درصد ارزش افزوده بخش صنعت به تولید ناخالص داخلی، ایران بالاتر از کشورهای کره و ترکیه قرار گرفته، اما جایگاه مای بالاتر از ایران میباشد. این درحالی است که در ابتدای دورهی مورد بررسی (1984) ایران فقط بالاتر از ترکیه قرار داشته و در بعضی از سالها، پایینتر از هر سه کشور قرار داشته است.
ایران پس از چند سال افت شدید که تا سال 1986 ادامه یافته به روند رو به رشدی دست مییابد که با افت و خیز کم تا سال 1984 ادامه مییابد اما دوباره روند رو به کاهشی را تا سال 1998 طی کرده است، و از این سال به بعد روند رو به رشد خود را تا سال انتهایی این دوره (2008) ادامه داده است.
جدول 5. درصد ارزش افزوده بخش صنعت به تولید ناخالص داخلی *
سال**
1984
1994
1999
2004
2005
2006
2007
2008
ايران
28/30
56/38
27/33
74/42
71/44
64/43
47/44
89/43
کره جنوبی
75/39
56/41
24/40
14/38
70/37
16/37
12/37
14/37
مای
53/38
04/40
46/46
53/48
71/49
67/49
72/47
91/48
ترکیه
21/26
25/33
33/33
52/28
51/28
67/28
26/28
61/27
* منبع : جداول سریهای زمانی سایت بانک جهانی (2010) (WB, 2010).
** در جدول اطلاعات 8 سال ارائه شده اما در در طرح نمودار از اطلاعات 25 سال استفاده شده است.
*** آمار سال 2008 برای ایران و مای از محاسبه میانگین رشد چهار سال قبل از آن به دست آمدهاست.
3-4-3. ارزش افزوده بخش خدمات و غیره[8]
خدمات به بخشهای 50 تا 99 استاندارد بینالمللی طبقهبندی صنعتی (ISIC) مربوط میشود و شامل ارزش افزوده در تجارت عمده فروشی و خرده فروشی (از جمله هتلها و رستورانها)، حمل و نقل، حکومت، خدمات مالی، حرفهای و شخصی مانند آموزش، مراقبتهای بهداشتی و خدمات املاک و مستغلات (WB, 2010) و همچنین توریسم میشود.
از آن جا که سرمایه گذاری در بخشهای کشاورزی و صنعت بسیار زمانبر است و هزینههای سنگینی را نیز بر کشورهایی که قصد صنعتی شدن را دارند، تحمیل میکند، برخی از کشورها از طریق توسعهی گردشگری با معرفی جاذبههای قدیمی و تاریخی خود و همچنین ایجاد جاذبههای جدید فرهنگی و تجاری ازجمله مناطق آزاد تجاری و . به توسعهی بخش خدمات پرداختهاند، که درآمد قابل توجهی از این قسمت به دست آوردهاند.
جدول 6. درصد ارزش افزوده بخش خدمات به تولید ناخالص داخلی *
سال**
1984
1994
1999
2004
2005
2006
2007
2008
ايران
92/57
89/45
67/51
04/46
1/45
99/45
31/45
61/45
کره جنوبی
56/46
7/51
51/54
13/58
96/58
67/59
60
31/60
مای
49/41
3/46
7/42
54/50
89/41
53/41
05/42
44
ترکیه
1/52
73/50
14/55
56/60
69/60
8/61
07/63
74/63
* منبع : جداول سریهای زمانی سایت بانک جهانی (2010) (WB, 2010).
** در جدول اطلاعات 8 سال ارائه شده اما در در طرح نمودار از اطلاعات 25 سال استفاده شده است.
*** آمار سال 2008 برای ایران و مای از محاسبه میانگین رشد چهار سال قبل از آن به دست آمدهاست.
همانگونه که در جدول و نمودار شکل 6 مشاهده میشود، ترکیه و ایران با داشتن جاذبههای فرهنگی و تاریخی در ابتدای دوره مورد بررسی (1984) بسیار بالاتر از کره و مای قرار دارند، اما توجه جدی کشورهای ترکیه، کره و مای به بخش خدمات، باعث شده است که در بسیاری از سالها وضعیت بهتری نسبت به ایران داشته باشند و درسال 2008 ایران به همراه مای فاصلهی بسیار زیادی با کره و خصوصاً ترکیه دارند.
3-5. تعداد مقالات نمایه شده در مجلات ISI
یکی از شاخصهای بانک جهانی در بخش شاخصهای علم و فناوری، شاخص تعداد مقالات علمی و فنی منتشر شده هر کشور است، از آن جا که اطلاعات این مجموعه فقط تا سال 2005 در دسترس بود از این شاخص صرف نظر کرده و به جای آن شاخص تعداد مقالات نمایهشده در مجلات ISI را که بسیاری از محققان آن را یکی از شاخصهای مهم تحقیق و توسعه میدانند (از جمله: WB, 2010؛ Wullt, 2009؛ Kazuko, 2009؛ قره یاضی، 1388، 13؛ و کاظم، 1388، ) آورده میشود که اطلاعات آن از جستجوی بسیار وقت گیر در سایت ISI Web Of Science در تاریخ 31 اگوست 2010 به دست آمده است.
در این بخش ملاحظه میشود که ایران وضعیت خوبی در این شاخص داشته و فاصلهی خود را با کشور ترکیه کم کرده است. اما فاصلهی زیادی با کشور کره وجود دارد که پر کردن این فاصله زمان زیادی را میطلبد. ایران در ابتدای دوره کمترین تعداد مقالات را دارا بوده است و بالاخره در سال 1998 از مای سبقت گرفته و فاصله خود را با این کشور همچنان زیاد کرده است. اما در مورد کره نکتهی جالب توجه این است که در ابتدای دوره کره با اختلاف 406 مقاله بیش از 8 برابر ایران
جدول 7. تعداد مقالات نمایهشده در مجلات ISI *
سال**
1984
1994
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010 ***
ايران
57
540
5943
7773
10174
14161
17533
20652
12391
کره جنوبی
463
5512
29751
32208
35339
36790
42587
50804
31351
مای
288
1007
2249
2481
2763
3150
4479
6406
4319
ترکیه
223
3210
17835
19758
227
24728
25985
29656
17246
* منبع : سایت ISI Web Of Science.
** در جدول اطلاعات 9 سال ارائه شده اما در در طرح نمودار از اطلاعات 27 سال استفاده شده است.
*** تا تاریخ 31 اگوست 2010.
تولید علم داشته است و این اختلاف در سال 1995، به 7270 مقاله میرسد که در آن سال بیش از 12 برابر ایران تولید علم داشته است باید توجه داشت گرچه کره از نظر اختلاف تعداد مقالات فاصله خود را با ایران افزایش داده است و در سال 2009 این اختلاف را به 30152 مقاله رسانده است، اما از نظر برابری این روند به شدت رو به کاهش بوده است، یعنی با توجه به این که کره در سال 1995 بیش از 12 برابر ایران تولید مقاله علمی داشته است در حالی که در سال 2009 و 2010 این نرخ فقط 5/2 برابر بوده است. در همین زمینه ترکیه در سالهای 1995 و 1996 بیش از 6 برابر این ایران تولید مقاله علمی داشته است در حالی که در سالهای 2009 و 2010 فقط 4/1 برابر ایران تولید مقاله علمی داشته است. بنابراین جای امیدواری است که به زودی ایران از کشور ترکیه سبقت بگیرد و خود را به کره نزدیک نماید.3-6. هزینههای تحقیق و توسعه به عنوان درصدی از تولید ناخالص داخلی[9]
اطلاعات این قسمت متأسفانه به صورت کامل در دسترس نبود و گرچه از بعضی از مقالات و تحقیقات قبلی و همچنین جستجو در قوانین بودجه سالهای قبل میتوان به میزان اعتبارات تحقیقاتی در ایران دست یافت اما از آنجا که ممکن است معیارهای بانک جهانی با معیارهایی که محقق میتوانست براساس آن به اعتبارات تحقیقاتی دست یابد متفاوت باشد و از طرفی برای سایر کشورهای مورد نظر این اعتبارات به جز از این سایت قابل دسترس نبود، برای مقایسهی دقیقتر و قابل استنادتر تصمیم گرفته شد که از ارقام سایت بانک جهانی برای مقایسه استفاده شود.
در مورد ایران این اطلاعات از سال 2001 تا 2006 در دسترس است و برای مای از 1996 یک سال در میان ثبت شده است، برای کشورهای کره و ترکیه اطلاعات از سال 1996 تا 2007 موجود است.
جدول 8. سهم تحقیق و توسعه از تولید ناخالص داخلی *
سال**
1996
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
ایران
55/0
55/0
67/0
59/0
73/0
67/0
67/0
کره
42/2
59/2
53/2
63/2
85/2
98/2
22/3
47/3
مای
22/0
49/0
69/0
69/0
6/0
6/0
64/0
64/0
ترکیه
33/0
54/0
53/0
48/0
52/0
59/0
58/0
71/0
* منبع : جداول سریهای زمانی سایت بانک جهانی (2010) (WB, 2010).
** در جدول اطلاعات 8 سال ارائه شده اما در در طرح نمودار از اطلاعات 12 سال استفاده شده است.
*** آمار سال 2007 برای ایران و سالهای 1997، 1999، 2001، 2003، 2005، و 2007 برای مای معادل سال قبل از آن در نظر گرفته شده است.
همانگونه که در جدول 8 ملاحظه میشود میزان و روند رشد هزینههای تحقیق و توسعه در کشورهای ایران، مای و ترکیه، تقریبا به صورت یکنواخت و یکسان میباشد، اما هزینههای تحقیق و توسعه در کشور کره بسیار بیشتر از کشورهای دیگر است به طوری که در سال 2001 بیش از 5/4 برابر کشور ایران و در سال 2007 به بیش از پنج برابر ایران میرسد. حال اگر این ارقام را در میزان تولید ناخالص داخلی ضرب کنیم. شکل 8 به دست میآیند که اهمیت تحقیق و توسعه در هر یک از کشورها را به خوبی به نمایش میگذارند.
آنجا که میزان اعتبارات تحقیقاتی کشور کره بسیار بیشتر از سه کشور دیگر است، در نمودار شماره 8، برای کشور کره مقیاس 10 برابری در نظرگرفتیم، تا امکان مقایسه بین کشورهای ایران، ترکیه و مای نیز فراهم شود. همانگونه که ملاحظه میشود در سال 2007 ترکیه (49/460 میلیارد دلار) نسبت به ایران (66/191 میلیارد دلار) رقم بسیار بالاتری را به تحقیق و توسعه اختصاص میدهد و مای (5/119 میلیارد دلار) رقم کمتری را به این امر اختصاص داده است. و در این مورد اعتبارت تحقیقاتی کره (37/3644 میلیارد دلار) بیش از 19 برابر اعتبارات تحقیقاتی ایران بوده است.3-7. تعداد محقق در یک میلیون نفر جمعیت[10]
پژوهشگران شاغل در واحدهای تحقیق و توسعه، متخصصینی هستند که درگیر نظریه پردازی و یا خلق دانش، محصولات، فرایندها و روشهای جدید و یا سیستمهایی هستند که مرتبط با مدیریت پروژه میباشند (WB, 2010).
در این قسمت متأسفانه اطلاعات قابل مقایسهای در سایت بانک جهانی ثبت نشده است، و فقط در سال 2006 تعداد محقق در میلیون نفر برای ایران 1/706 نفر ثبت شده است. همچنین این رقم در همین سال برای کشور مای 5/371 و برای ترکیه 8/591 نفر ثبت شده است و این در حالی است که در کشور کره این رقم به بیش از 9/46 نفر میرسد.3-8. در آمد حاصل از صادرات تکنولوژی پیشرفته[11]
صادرات تکنولوژی پیشرفته، تولیدات واحدهای تحقیق و توسعه صنایع بسیار پیشرفته از قبیل هوافضا، کامپیوتر، دارو، ابزارهای علمی، و ماشینهای برقی میباشد (WB, 2010).
جدول 9. درآمد حاصل از صادرات محصولات تکنولوژی پیشرفته (میلیارد دلار) *
سال**
1988
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
ایران
064/0
051/0
098/0
127/0
375/0
کره
909/8
6/45
161/57
742/75
527/83
945/92
633/110
مای
371/3
544/43
332/47
233/53
65/57
411/63
584/64
764/42
ترکیه
568/0
815/0
064/1
906/0
331/1
773/1
807/1
* منبع : جداول سریهای زمانی سایت بانک جهانی (2010) (WB, 2010).
** در جدول اطلاعات 8 سال ارائه شده اما در در طرح نمودار از اطلاعات 21 سال استفاده شده است.
جدول و شکل شماره 9 نشان دهندهی فاصلهی زیاد و غیر قابل قیاس کشورهای کره و مای با کشورهای ایران و ترکیه در زمینه تکنولوژی پیشرفته است. گرچه ترکیه وضعیت بهتری نسبت به ایران در این زمینه دارد. در سال 2006 ترکیه 3/1 میلیارد دلار یعنی بیش از 5/3 برابر ایران درآمد حاصل از صادرات محصولات هایتک داشته است. در همین سال کره در حدود 93 میلیارد دلار و مای در حدود 5/63 میلیارد دلار درآمد از صادرات محصولات هایتک داشتهاند.
3-9. هزینه های عمومی آموزشی به عنوان درصدی از تولید ناخالص داخلی
هزینههای عمومی آموزشی شامل هزینههای جاری و سرمایه های عمومی در آموزش شامل اعتبارات دولتی نهادهای آموزشی (اعم از دولتی و خصوصی) و یارانههایی که به اشخاص خصوصی (دانشآموزان، خانوادهها و .) داده میشود (WB, 2010).
جدول 10. هزینههای عمومی آموزش در کشورهای مورد بررسی*
کشور**
1985
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2008
ایران
77/3
53/4
38/4
41/4
93/4
82/4
87/4
79/4
کره جنوبی
20/4
76/3
12/4
01/4
37/4
36/4
مای
03/6
69/5
97/5
48/7
66/7
5/7
92/5
ترکیه
79/1
96/2
59/2
71/2
82/2
96/2
12/3
* منبع : جداول سریهای زمانی سایت بانک جهانی (2010) (WB, 2010).
** در جدول اطلاعات 8 سال ارائه شده اما در در طرح نمودار از اطلاعات 24 ساله 1985 تا 2008 استفاده شده است.
همانگونه که در جدول و نمودار شکل 10 ملاحظه میشود به ترتیب کشورهای مای، ایران، و کره، درصد بیشتری از تولید ناخالص داخلی خود را به امر آموزش اختصاص داده و ترکیه از این لحاظ در سطح پایینتری قرار گرفته است.
شکل 10. هزینههای عمومی آموزش در کشورهای مورد بررسی4. بحث و نتیجهگیری
برای بحث و بررسی مقایسهای میبایست تمامی شاخصها و کشورها را در کنار یکدیگر قرار دهیم، از طرفی قرار گرفتن ارقام کوچکی مانند ارقام صدم درصدی سهم تحقیق و توسعه از GDP در کنار ارقام بزرگی مثل ارقام میلیاردی GDP، به صورت نمودار غیر ممکن است، بنابراین تصمیم گرفته شد تا اعداد آخرین سالی که برای همه کشورها و شاخصها وجود دارد، در ضرایب مشخصی ضرب شود تا بزرگترین رقم به دست آمده برای هر شاخص به 100 برسد. بدین منظور جدول شماره 11 تهیه شد، که از طریق ارقام اصلاح شده شکل 11 ترسیم گردید.
جدول 11. وضعیت شاخصها در کشورهای مورد بررسی در آخرین سال حاوی اطلاعات
شاخصهای مورد بررسی
سال
ایران
کره جنوبی
مای
ترکیه
واقعی
اصلاح
شده*
واقعی
اصلاح
شده*
واقعی
اصلاح
شده*
واقعی
اصلاح
شده*
GDP (میلیارد دلار)
2008
13/354
15/37
12/929
100
77/221
87/23
85/734
09/79
سرانه GDP (دلار)
2008
15/4790
06/25
96/19114
100
45/8209
95/42
96/9941
01/52
رشد سالانه GDP (درصد)
2008
86/5
100
22/2
97/37
64/4
24/79
9/0
33/15
بخش کشاورزی (درصد)
2008
5/10
100
55/2
26/24
09/7
53/67
65/8
35/82
بخش صنعت(درصد)
2008
89/43
74/89
14/37
95/75
91/48
100
61/27
46/56
بخش خدمات(درصد)
2008
61/45
56/71
31/60
62/94
44
04/69
74/63
100
مقالات ISI (تعداد)
2009
20652
65/40
50804
100
6406
61/12
29656
37/58
سهم تحقیقات از GDP (درصد)
2007
67/0
29/19
47/3
100
64/0
43/
71/0
48/20
اعتبار تحقیقاتی (میلیارد دلار)
2007
66/191
26/5
37/3644
100
5/119
28/3
79/460
64/12
تعداد محقق در میلیون نفر جمعیت
2006
10/706
87/16
86/46
100
5/371
87/8
83/591
14/14
صادرات های تک (میلیارد دلار)
2006
375/0
4/0
945/92
100
411/63
22/68
331/1
43/1
سهم آموزش از GDP (درصد)
2004
87/4
24/82
36/4
6/73
92/5
100
12/3
62/52
* این ستون برای رسم نمودار شکل 11 و درک بهتر خواننده از وضعیت شاخصها در کشورهای مورد بررسی ایجاد شده است.
در نمودار شکل 11 به وضوح نشان داده شده است که کشور کره جنوبی از هر لحاظ وضعیت بسیار بهتری نسبت به سایر کشورها دارد. حتی در مورد رشد سالانه GDP در این کشور که به نظر پایین است، باید توجه داشت که اگر رشد 22/2 درصدی کره را در GNP آن کشور ضرب کنیم، تقریباً معادل رشد 86/5 درصدی ایران میشود و این اختلاف تقریباً سه برابری را نشان میدهد، در واقع میتوان نتیجه گرفت که این رشد بالا برای ایران در حال حاضر مزیت خاصی محسوب نمیشود و در این زمینه اگر در نظر بگیریم که کره از لحاظ مسایل نفتی یک وارد کنندهی محض و ایران یکی از بزرگترین صادر کنندگان نفت است و بیش از 25 درصد مخارج دولت از طریق فروش نفت خام تأمین میشود (بانک مرکزی، 1385، 17).
شکل 11. وضعیت هر یک از کشورهای مورد بررسی در مجموع شاخصها
در بحث درصد ارزش افزوده بخش کشاورزی به GDP، این نکته را باید مورد توجه قرار داد که کره با حدود 98484کیلومتر مربع مساحت، در مقایسه با ایران با مساحت 1648195 (ویکیپدیا) آنقدر کوچک است که برتری ایران در زمینه را نیز کمرنگ میکند. این موضوع در مورد درصد ارزش افزوده بخش صنعت به GDP هم صادق است، اگر این درصد را در GDP ضرب کنیم.
اگر شاخصهای سهم آموزش از GDP، درصد ارزشافزودهی بخش کشاورزی، صنعت، خدمات و شاخص سهم آموزش از GDP را به ارقام اصلی تبدیل کنیم، آنگاه شکل زیر به دست میآید که وضعیت ایران نسبت به کره را بغرنجتر نشان میدهد.
شکل 12. مقایسه ایران و کره در بعضی از شاخصها
با نگاه سیستماتیک به موضوع توسعه، میتوان ادعا کرد که پیشرفت در هر یک از شاخصهای توسعه (به تنهایی)، توسعهی واقعی را به دنبال ندارد، همانگونه که در تعداد مقالات ISI، پیشرفت قابل ملاحظهای داریم، اما این پیشرفت که بیشتر مباحث علمی و فنی (غیر علوم اجتماعی و انسانی) را شامل میشود (ISI, 2010) در روند توسعه صنایع ایران تأثیر چندانی ندارد چنانچه رئیس مجلس در ارائه آماری واردات صنعتی را چهار برابر محصولات صنعتی میداند و این درحالی است که رشد صنعت در کشور ما بهتر از بخشهای دیگر بوده است (لاریجانی، 1389).
بدیهی است که رشد هر سیستمی، نیازمند رشد هماهنگ تمامی اجزای سیستم میباشد، یعنی در سیستم توسعهی کشور بایستی به تمام عناصر (از جمله شاخصهای بررسی شده)، که هر یک، یک زیرسیستم را تشکیل میدهند، توجه کافی مبذول گردد. توجه بسیار زیاد کشورهای توسعهیافته و کشورهایی مانند کره، چین، رژیم اشغالگر قدس، و . که فاصلهی زیادی با سایر کشورهای در حال توسعه گرفته و خود را به مرزهای توسعهیافتگی نزدیک کردهاند، به تحقیق و توسعه» و اعتباراتی که برای آن در نظر میگیرند، میتواند نشاندهندهی این موضوع باشد که تحقیق و توسعه یکی از اصلیترین عناصر هر سیستم توسعه میباشد که عدم توجه به این عنصر، نبایستی انتظار زیادی از سایر عناصر و کل سیستم توسعه داشت.
شکل 13. توجه به تحقیق و توسعه، پیشنیاز رشد سایر شاخصها
به هر حال بدیهی است، ایران در اولین قدم بایستی سهم اعتبارات تحقیقاتی خود از تولید ناخالص داخلی را به شدت افزایش داده و از طریق افزایش اعتبارات تحقیقاتی، گسترش واحدهای تحقیق و توسعه، تربیت محقق، و سپس افزایش تولید علم و دستیابی به تکنولوژیهای پیشرفته بتواند ادعا کند که در مسیر توسعه، قدمهای صحیحی برمیدارد.
پیشنهاد میشود وزن هر یک از شاخصها در شدت تأثیر گذاریشان بر روند توسعه از طریق انجام تحقیقات لازم مشخص شود. قصد محققین در اینجا فقط نشان دادن وضعیت هر یک از شاخصها در کشورهای مورد بررسی بوده است.5. منابع. امیر، و حسینی پارسا. معصومه، بررسی فعالیتهای کارآفرینانه در ایران، مای، هند»، ماهنامه کار و جامعه، شماره 110، مرداد 1388.امجد. محمد، بررسی مقایسه ای توسعه اقتصادی در ایران و کره جنوبی (1357-1341)»، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چاپ اول، 1384.بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، اداره بررسیها و تهای اقتصادی، مجموعه پژوهشهای اقتصادی، شماره 29، اندازه دولت در اقتصاد ایران»، 1385.شامبیاتی. هومن، بورژوازی ملی در ترکیه و ایران»، خلاصهی پایان نامه دکترا، دانشگاه نیویورک، سال 1994، ترجمه و چاپ در مجله چشم انداز ایران، دی و بهمن 1387.شورای پژوهشهای علمی کشور، نظام پژوهشی کشور، کمیسیون خاص، سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور (برنامه و بودجه)، زمستان 1377.فهیم یحیایی. فریبا، نقش قوانین حمایتی در نظام تحقیق و توسعه کشور»، مجموعه مقالات دومین سمینار علم، تکنولوژی و توسعه دانشگاه صنعتی امیرکبیر، جلد اول، 1372.قره یاضی، بهزاد.، خوش خلق سیما، نیر اعظم.، نگاهی به پژوهش و فناوری در لایحه بودجه سال 1389»، پژوهشکده تحقیقات استراتژیک، بهمن 1388.کاظم، رخساره.، سیمای پژوهش در لایحه بودجه سال 1389 کل کشور»، هفته نامه برنامه، سال هشتم، شماره 356، اسفند 1388.لاریجانی، علی (رئیس مجلس شورای اسلامی، سخنرانی در مراسم افتتاح خط تولید خودرو مزدا 3)، سایت تابناک، قابل دسترس در: http://www.tabnak.ir/fa/pages/?cid=102175نیلی، مسعود.، مبانی اقتصاد»، شابک: 0-933-312-964، نشر نی، تهران، 1387.وزارت علوم، تحقیقات و فناوری. برنامه بحش تحقیقات در برنامه پنج ساله جمهوری اسلامی ایران، تهران: معاونت پژوهشی، دفتر امور پژوهشی، تیر 1368.ویکیپدیا، دانشنامه آزاد، قابل دسترس در: http://fa.wikipedia.org Isi web of knowledge, August. 31. 2010, available on: http://apps.isiknowledge.com/Kazuko Shinohara, 2008 Survey on Research and Development in Japan: Increase in Expenditures for Eight Consecutive Years”, NATIONAL SCIENCE FOUNDATION, TOKYO REGIONAL OFFICE, 11, March 2009. Available at: http://www.nsftokyo.org/rm09-02.pdf.WB: World Bank indicators, 2010, available on: http://data.worldbank.org/indicator/Wullt, Johan., R&D expenditure in the EU27 stable at 1.85% of GDP in 2007, Science and Technology and Innovation in Europe, 8 sep. 2009. Available at: http://ec.europa.eu/eurostat
ضمیمه : جدول ارقام به دست آمده از تحقیق حاضر با ذکر منابع
شاخص
سال
ایران
کره
مای
ترکیه
تولید ناخالص داخلی
(میلیارد دلار)
منبع : جداول سریهای زمانی سایت بانک جهانی (2010) (WB, 2010).
آمار سالهای 1991، 1992 و 2008 برای ایران از محاسبه میانگین رشد چهار سال قبل از آن به دست آمدهاند.
1984
153.1
93.2
34.6
61.1
1985
170.7
96.6
31.8
67.5
1986
198.8
111.3
28.2
76.2
1987
127.9
140.0
32.2
86.9
1988
116.3
7.4
35.3
90.4
1989
114.0
230.5
38.8
107.2
1990
116.0
263.8
44.0
150.6
1991
91.6
308.2
49.1
150.7
1992
91.6
329.9
59.2
159.2
1993 ایران، تاسیس اوپک و نخستین دبیر کل ایرانی آن
قیاس و استقرا در روش تحقیق
به زبان ساده تحقیق کیفی چیست ؟
سال ,تولید ,ناخالص ,کشور ,کشورهای ,کره ,تولید ناخالص ,ناخالص داخلی ,که در ,در سال ,تحقیق و ,تولید ناخالص داخلی ,جداول سریهای زمانی ,منبع جداول سریهای ,ناخالص داخلی سرانه
درباره این سایت